The Debate Over Whether Dissociative Identity Disorder Is “Real”
The “enactment” of dissociative identities and multiple personalities.
Sự “nhập vai” các bản dạng phân ly và các nhân cách khác nhau.
Người dịch: Mai Phương – Hiệu đính: Minh Hà
Tác giả: Joe Pierre M.D.
Key points
Các ý chính:
- Whether or not dissociative identity disorder (DID), formerly known as multiple personality disorder, is “real” is a much-debated question.
- Việc Rối loạn nhân dạng phân ly (DID), trước đây được gọi là rối loạn đa nhân cách, có phải là một rối loạn “có thật” hay không vẫn là một câu hỏi gây tranh cãi lớn.
- Different models agree that identities in DID are enacted but disagree about just what that means.
- Các mô hình lý thuyết khác nhau đều đồng ý rằng các bản dạng trong DID được thể hiện, nhưng lại không thống nhất về ý nghĩa thực sự của hiện tượng này.
- It’s likely that the meaning of enacted identities in DID varies across cultures, social settings, and individuals.
- Nhiều khả năng, cách hiểu về các bản dạng được thể hiện trong DID thay đổi tùy theo bối cảnh văn hóa, môi trường xã hội và từng cá nhân cụ thể.
In psychiatry, there’s no more controversial diagnosis than dissociative identity disorder (DID), the disorder formerly known as multiple personality disorder (MPD). First appearing in the third edition of the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-III) published in 1980, proponents of the disorder have claimed that DID is woefully underdiagnosed, especially among those with a history of sexual trauma, with a true prevalence upwards of 20% across inpatient and outpatient psychiatric settings.
Trong lĩnh vực tâm thần học, không có chẩn đoán nào gây tranh cãi nhiều như Rối loạn nhân dạng phân ly (DID) – trước đây được biết đến với tên gọi rối loạn đa nhân cách (MPD). Lần đầu tiên xuất hiện trong ấn bản thứ ba của Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-III) vào năm 1980, DID được những người ủng hộ cho là đang bị bỏ sót trong chẩn đoán một cách trầm trọng, đặc biệt ở những người có tiền sử sang chấn tình dục. Theo họ, tỉ lệ mắc thực sự của rối loạn này có thể lên tới trên 20% trong cả môi trường điều trị nội trú lẫn ngoại trú tâm thần.
But others have suggested that DID is by definition overdiagnosed because they claim it isn’t a real disorder. Instead, they argue, it’s a diagnosis manufactured by those claiming to have it based on a blueprint established in Hollywood with the “based-on-a-true-story” films The Three Faces of Eve (1957) and Sybil (1976). A related charge is that DID is largely “iatrogenic”—that is, a product of a small handful of self-proclaimed experts that have managed to “sell” the disorder to psychotherapists and their patients, similar to how hysteria based on false memories of ritual Satanic abuse in children sprang up in the 1980s and later faded.
Tuy nhiên, một số ý kiến khác cho rằng DID thực chất lại bị chẩn đoán quá mức, vì theo họ, đây không phải là một rối loạn có thật. Thay vào đó, họ lập luận rằng chẩn đoán này là sản phẩm tưởng tượng được những người tự nhận mắc phải “dựng lên” dựa theo mô-típ quen thuộc từ Hollywood, với hai bộ phim “dựa trên câu chuyện có thật” The Three Faces of Eve (1957) và Sybil (1976). Một cáo buộc liên quan là: DID chủ yếu mang tính “nhân tạo do điều trị” (iatrogenic) – tức là sản phẩm của một số ít “chuyên gia tự phong”, những người đã thành công trong việc “bán” ý tưởng về rối loạn này cho các nhà trị liệu và thân chủ của họ. Cách lan truyền này được so sánh với làn sóng kích động từng bùng phát vào thập niên 1980, xoay quanh những ký ức sai lệch về việc trẻ em bị lạm dụng trong các nghi lễ Satan giáo, rồi sau đó dần lắng xuống.
Why is there so much disagreement over this controversial entity? The main point of contention is that while we’re all familiar with dissociation—the idea that we can have out of body experiences in the face of trauma like sexual assault or can zone out, seemingly unconscious of our surroundings while driving on the freeway—it’s more difficult to fathom the kind of extreme dissociation that’s a defining feature of DID. Indeed, it can seem incredible to those who have never seen or experienced DID that one’s identity and sense of self can fragment into two or more, or even dozens of, distinct personalities or “alters” with different names, genders, ages, and recollected pasts, each potentially unaware of the other.
Vì sao lại có nhiều tranh cãi xoay quanh rối loạn này đến vậy? Điểm mấu chốt của sự bất đồng nằm ở chỗ: Hầu hết chúng ta đều quen thuộc với phân ly – trạng thái khi ta có cảm giác “thoát ra khỏi cơ thể” trong lúc bị sang chấn, chẳng hạn như bị tấn công tình dục, hoặc khi ta “thả hồn” khi lái xe trên xa lộ và dường như không nhận thức về môi trường xung quanh; tuy nhiên, thật khó hình dung về mức độ phân ly cực đoan, vốn là đặc trưng cốt lõi của DID. Với nhiều người chưa từng chứng kiến hay trải nghiệm, thật khó tin khi nghĩ về việc một cá nhân có thể tách bản thân thành hai, ba, hoặc thậm chí hàng chục nhân cách khác nhau, với mỗi nhân cách hay “bản dạng thay thế” có tên riêng, giới tính, độ tuổi, ký ức riêng biệt, và thậm chí có thể không biết gì về sự tồn tại của những bản dạng còn lại.
After all, we might ask ourselves, “If multiple personalities go by different names, who it is that gives them those names?” Just as there’s only one logical answer to that question, skeptics likewise claim that the other characteristics of alters must likewise be manufactured by the individual who purportedly has DID.
Và rồi, rốt cuộc ta hẳn sẽ băn khoăn: “Nếu mỗi nhân cách mang một cái tên khác nhau, thì ai là người đã đặt những cái tên đó?” Câu hỏi này chỉ có một câu trả lời hợp lý, và theo cùng hướng suy nghĩ đó, những người phản đối cho rằng mọi đặc điểm khác của các “bản dạng thay thế” cũng đều do chính người được chẩn đoán tự tạo ra.
A Sociocognitive Perspective
Từ góc độ xã hội-nhận thức
How then can we best understand the undeniable fact that some people do present with the symptoms of DID? There’s no doubt that such people exist, but in what sense do their dissociative identities exist and if they don’t, does that mean that those who manifest them are “faking it?”
Vậy thì, làm thế nào để hiểu đúng nhất về hiện tượng thực tế không thể phủ nhận, rằng một số người thực sự biểu hiện các triệu chứng của DID? Rõ ràng là có những người như vậy tồn tại, nhưng các bản dạng phân ly của họ tồn tại theo cách hiểu nào? Và nếu chúng không thực sự tồn tại, điều đó có đồng nghĩa với việc những người thể hiện chúng đang “giả vờ” hay không?
University of Wisconsin psychiatrist Dr. Charles Raison offers an answer that reflects how many psychiatrists think of DID:
Bác sĩ tâm thần Charles Raison thuộc Đại học Wisconsin đưa ra một câu trả lời phản ánh cách mà nhiều bác sĩ tâm thần nhìn nhận về DID:
“There is no doubt that some people behave as if they have multiple personalities. And not all of them have been to therapists who have trained them to interpret their dissociative experiences in this way. Does this mean that dissociative identity disorder exists? In my opinion it depends on what we mean by “exists.” Yes, dissociative identity disorder exists if by exists we mean there are people who complain of its symptoms and suffer its consequences. Do I think that some people have many biologically distinct entities packed into their heads? No. I think that some people dissociate so badly that either on their own or as a result of therapeutic experiences it becomes the case that the most convincing way for them to see their own experience is as if it is happening to multiple people.”
“Hiển nhiên là một số người hành xử như thể họ có nhiều nhân cách. Và không phải tất cả họ đều từng gặp những nhà trị liệu đã định hướng họ diễn giải trải nghiệm phân ly theo cách này. Vậy điều đó có đồng nghĩa với việc rối loạn nhân dạng phân ly thực sự tồn tại? Theo tôi, điều đó phụ thuộc vào việc chúng ta hiểu ‘tồn tại’ theo nghĩa nào. Phải, rối loạn nhân dạng phân ly tồn tại nếu như ta hiểu ‘tồn tại’ nghĩa là có những người phàn nàn về các triệu chứng của nó và chịu đựng những hệ quả từ nó. Nhưng tôi có nghĩ rằng một số người thực sự mang trong đầu nhiều thực thể khác biệt về mặt sinh học không? Không. Tôi nghĩ rằng một số người phân ly nghiêm trọng, do bản thân họ hoặc do trải nghiệm trong trị liệu, đến mức họ thấy cách giải thích thuyết phục nhất cho trải nghiệm của mình là như thể nó đang xảy ra với nhiều người khác nhau.”
In 1994—the same year that DSM-IV replaced the term “multiple personality” in MPD with “dissociative identity” in DID—Carlton University psychologist Nicholas Spanos published an influential paper that similarly characterized MPD through a sociocultural perspective:
Năm 1994 – cùng năm DSM-IV thay thế thuật ngữ “đa nhân cách” (multiple personality) trong MPD bằng “nhân dạng phân ly” (dissociative identity) trong DID – nhà tâm lý học Nicholas Spanos thuộc Đại học Carlton đã công bố một bài viết có ảnh hưởng lớn, trong đó ông cũng mô tả MPD dưới góc nhìn xã hội-văn hoá:
“In short, the sociocognitive perspective suggests that patients learn to construe themselves as possessing multiple selves, learn to present themselves in terms of this construal, and learn to reorganize and elaborate on their personal biography so as to make it congruent with their understanding of what it means to be a multiple.”
“Nói một cách ngắn gọn, góc nhìn xã hội-nhận thức cho rằng các bệnh nhân học cách hình dung bản thân như thể họ có nhiều bản ngã, học cách trình bày bản thân theo lối hình dung đó, và học cách tổ chức lại cũng như xây dựng tiểu sử cá nhân của mình sao cho phù hợp với cách họ hiểu về việc ‘là một người có nhiều bản ngã’.”
Spanos chose the word “enactment” to describe how people identifying as having DID follow “rule-governed social constructions” with “multiple identities [that] are established, legitimated, maintained, and altered through social interaction.” People with DID, he wrote, are “actively involved in using available information to create a social impression that is congruent with their perception of situational demands and with the interpersonal goals they are attempting to achieve.”
Spanos chọn từ “nhập vai” để mô tả cách những người tự nhận mình mắc DID tuân theo “các cấu trúc xã hội được điều chỉnh bởi quy tắc”, trong đó “các bản dạng khác nhau được thiết lập, hợp thức hóa, duy trì và thay đổi thông qua tương tác xã hội.” Ông viết rằng những người mắc DID “chủ động sử dụng các thông tin sẵn có để tạo ra một vẻ ngoài xã hội sao cho phù hợp với tình huống và với những mục tiêu tương tác xã hội mà họ đang cố gắng đạt được.”
While there are many psychiatrists and psychologists who agree that DID is socioculturally constructed as Spanos argues, there are many others—often including clinicians who work with DID and researchers who study it—who dispute the sociocognitive account in favor of a trauma model. Within this seemingly two-sided debate, there are several legitimate and meaningful points of contention—such as to what extent DID is really iatrogenic or how to best treat it—whose resolution is thwarted when the debate is reduced to arguments about whether DID is “real” or “fake.” In fact, the sociocultural model and the trauma model aren’t really mutually exclusive—according to a unifying biopsychosocial model, DID can be both a trauma reaction as well as highly shaped by sociocultural factors—and may share some potential overlap.
Mặc dù có nhiều nhà tâm thần học và tâm lý học đồng tình rằng DID được kiến tạo theo hướng xã hội-văn hoá như Spanos lập luận, cũng có không ít người khác – thường bao gồm các nhà lâm sàng làm việc với DID và các nhà nghiên cứu chuyên về rối loạn này – phản đối cách giải thích mang tính xã hội-nhận thức, và thay vào đó ủng hộ mô hình sang chấn. Trong cuộc tranh luận tưởng như chia làm hai phe này, vẫn tồn tại nhiều điểm bất đồng chính đáng và có ý nghĩa – chẳng hạn tỷ lệ DID do biến chứng điều trị, hay cách điều trị hiệu quả nhất – những vấn đề vốn không thể được giải quyết nếu cuộc tranh luận cứ bị thu hẹp vào câu hỏi liệu DID là “thật” hay “giả”. Thực tế, mô hình xã hội-văn hoá và mô hình sang chấn không hẳn là loại trừ lẫn nhau: theo mô hình tâm-sinh-xã, DID vừa có thể là phản ứng trước sang chấn, vừa có thể chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các yếu tố xã hội-văn hoá; và giữa chúng có thể tồn tại những điểm giao thoa nhất định.
Enacted Identities
Các bản dạng nhập vai
Within the sociocognitive model, “enactment” doesn’t mean the same thing as “fabrication” or “faking it,” which suggests more of a conscious and deliberate act of deception. If, as Spanos suggests, we instead think of DID as similar to other phenomena including hypnotic suggestion, past-life regression, spirit or demonic possession—to which I would add speaking in tongues, alien abduction experiences, or having imaginary friends as children—we can better appreciate how the enactment of multiple identities might arise consciously, unconsciously, or semi-consciously within the bounds of a certain sociocultural framework.
Trong mô hình xã hội-nhận thức, “nhập vai” không đồng nghĩa với “dựng chuyện” hay “giả vờ”, những khái niệm hàm ý hành vi lừa dối có ý thức và chủ đích. Spanos gợi ý, nếu như ta xem DID tương tự như các hiện tượng khác như ám thị thôi miên, hồi quy tiền kiếp, bị linh hồn hoặc quỷ ám – và tôi xin bổ sung: nói tiếng lạ, trải nghiệm bị người ngoài hành tinh bắt cóc, hay có bạn tưởng tượng khi còn nhỏ – thì ta sẽ hiểu rõ hơn làm thế nào mà việc nhập vai nhiều bản dạng có thể hình thành một cách có ý thức, vô thức, hoặc bán ý thức, trong khuôn khổ của một bối cảnh xã hội-văn hoá nhất định.
In other words, while asking whether DID exists or not and whether those with DID are faking it or not implies only two possible answers, the reality is something more nuanced and complex. For example, when people are “possessed by a demon” or the “Holy Spirit” during a culturally-sanctioned trance ritual or describe “past lives” during psychotherapy, they’re not simply “making it up” for the sake of making it up or for “attention.” While that could be the case (e.g., it is possible to simulate or “malinger” DID just as the woman upon which the movie Sybil was based later admitted to “lying” about her alters), enacting demonic possession, like enacting DID, instead suggests an experience that involves tapping into something within one’s psyche that draws upon an existing sociocultural framework such as a religious practice, séance, psychotherapy session, or something else.
Nói cách khác, việc đặt câu hỏi liệu DID có tồn tại hay không, hay liệu những người mắc DID có đang giả vờ hay không, ngụ ý rằng chỉ có hai câu trả lời khả dĩ, trong khi thực tế thì tinh tế và phức tạp hơn nhiều. Chẳng hạn, khi một người “bị quỷ ám” hoặc “được Thánh Linh nhập” trong một nghi lễ nhập đồng được chấp nhận trong văn hóa, hoặc kể về “tiền kiếp” trong một buổi trị liệu tâm lý, họ không đơn thuần là “bịa ra” mọi thứ chỉ vì muốn vậy hay để “thu hút sự chú ý”. Dù điều đó có thể xảy ra (ví dụ, người phụ nữ là nguyên mẫu cho nhân vật trong bộ phim Sybil sau này thừa nhận đã “nói dối” về các bản dạng của mình), thì việc thể hiện hiện tượng bị quỷ ám, cũng như việc thể hiện DID, lại dường như là một trải nghiệm xuất phát từ chính nội tâm, được định hình bởi một khuôn khổ xã hội-văn hoá sẵn có, chẳng hạn như thực hành tôn giáo, buổi gọi hồn, buổi trị liệu tâm lý, hoặc một bối cảnh nào khác.
While none of those examples of cultural ritual imply that anyone is “faking it” or merely “acting,” the sociocognitive model does make clear that demons, past lives, or distinct personalities don’t really exist apart from being enactments—or creations—of one’s mind.
Mặc dù không ví dụ nào trong số các nghi lễ văn hóa kể trên ngụ ý rằng ai đó đang “giả vờ” hay đơn thuần là “đóng kịch”, mô hình xã hội-nhận thức vẫn nhấn mạnh rằng quỷ dữ, tiền kiếp hay những nhân cách tách biệt thực ra không tồn tại độc lập so với những sự thể hiện, hay sự sáng tạo của chính tâm trí con người.
This perspective isn’t actually very far afield from that of psychiatrist and psychoanalyst Richard Kluft, one of the leading proponents of the trauma model and the legitimacy of DID as a “real” mental disorder. For example, Kluft characterizes the personalities or identities of DID as:
Góc nhìn này thực ra không quá xa lạ so với quan điểm của bác sĩ tâm thần kiêm nhà phân tâm học Richard Kluft, một trong những người ủng hộ hàng đầu cho mô hình sang chấn và DID với tư cách là một rối loạn tâm thần thực sự. Chẳng hạn, Kluft mô tả các nhân cách hay bản dạng trong DID như sau:
“…behaviorally enacted with noteworthy role-taking and role-playing dimensions and sensitive to intrapsychic, interpersonal, and environmental stimuli… The personalities are not unconscious in the traditional psychoanalytic sense… [and] arise as desperate coping strategies in an overwhelmed child [that] initially have an adaptational and defensive design… The patient forms and auto-hypnotically envisions an illusory embodiment of an identity that could manage the adaptation that is believed to be required. What is envisioned with a great sense of reality is believed to be real, and the mind undergoes a cognitive restructuring that accepts and interprets what is believed to be real as real, and makes it possible to act as if it were real.”
“…được thể hiện thông qua hành vi, với chủ yếu là các yếu tố nhận vai và nhập vai, đồng thời nhạy cảm với các kích thích nội tâm, liên cá nhân, cũng như môi trường… Các nhân cách này không phải là vô thức theo nghĩa phân tâm học truyền thống… [chúng] nảy sinh như những chiến lược đối phó tuyệt vọng ở một đứa trẻ bị quá tải, ban đầu mang tính thích nghi và phòng vệ… Thân chủ hình thành và hình dung ra, bằng phương pháp tự thôi miên, một hiện thân ảo của một bản dạng có thể ứng phó với hoàn cảnh mà họ tin rằng cần phải thích nghi. Điều gì được hình dung với cảm giác chân thực mạnh mẽ thì sẽ được tin là thật, và tâm trí sẽ trải qua một quá trình tái cấu trúc nhận thức để chấp nhận và diễn giải điều được tin là thật như thể nó là thật, và cho phép cá nhân hành xử như thể điều đó là thật.”
So it is that both Spanos and Kluft use the term “enacted” to account for the multiple identities of DID. The devil of what exactly that means—that is, why and by what mechanism those enactments occur—is in the details, with variability between models as to whether or to what extent such enactments are best understood as volitional fantasies or unconscious creations and whether or to what extent they’re causally linked to trauma.
Vì vậy, cả Spanos và Kluft đều sử dụng thuật ngữ “nhập vai” (enacted) để lý giải cho sự tồn tại của các bản dạng trong DID. Vấn đề then chốt – tức là việc tại sao và theo cơ chế nào những sự nhập vai đó diễn ra – lại nằm ở chi tiết, với sự khác biệt giữa các mô hình xoay quanh việc liệu (và ở mức độ nào) những sự nhập vai này nên được hiểu là tưởng tượng có chủ đích hay là sản phẩm vô thức, cũng như liệu (và ở mức độ nào) chúng có liên hệ nhân-quả với sang chấn hay không.
In addition to conceding overlap, another way to resolve these differences is to acknowledge that such diversity not only reflects variations from one model to another, but also from one culture, social setting, or individual to another. For those with DID, the term “enactment” will no doubt resonate with some better than others.
Bên cạnh việc thừa nhận những điểm giao thoa giữa các mô hình, một cách tiếp cận khác để hoá giải khác biệt là nhìn nhận rằng sự đa dạng này không chỉ phản ánh sự khác biệt giữa các mô hình lý thuyết, mà còn giữa các nền văn hoá, bối cảnh xã hội, và từng cá nhân cụ thể. Đối với những người mắc DID, thuật ngữ “nhập vai” (enactment) chắc chắn sẽ có sự khác nhau giữa từng cá nhân về mức độ phù hợp.
In my next post, we’ll take a closer look at how culture, social factors, and individual differences are changing how we think about and understand the concept of “multiplicity” in DID and to what extent this phenomenon is best understood or framed as a mental disorder.
Trong bài viết tiếp theo, tôi sẽ cùng bạn nhìn kỹ hơn vào cách mà văn hoá, các yếu tố xã hội và sự khác biệt cá nhân đang định hình lại cách chúng ta suy nghĩ và hiểu về khái niệm “đa bản dạng” trong DID, cũng như mức độ mà hiện tượng này nên (hoặc không nên) được hiểu hay diễn giải như một rối loạn tâm thần.
Nguồn: https://www.psychologytoday.com/us/blog/psych-unseen/202302/the-debate-over-whether-dissociative-identity-disorder-is-real
